Levensboom en Wereldzuil
Yggdrasils es
Moet onheil lijden
Meer dan de mensen weten …
(Edda)
“Ik weet dat ik hing aan de windkoude boom, negen
nachten lang, door de speer gewond - aan Wodan gewijd - ikzelf aan
mijzelf, aan
de
wereldboom waarvan niemand weet, uit welke wortels hij groeit ...”, aldus
zingt het derde Lied van de Hoge uit de Edda, waarin Wodans zelfofferande
wordt verhaald. Een van de merkwaardigste en aangrijpendste gedeelten van
de Germaanse mythologie overigens. Want hier lezen wij, hoe de machtige
god zelf het hoogste offer brengt, n.l. zichzelf, om de diepste zin des
levens te leren doorgronden. Gewond door de speer, hangt hij negen dagen
en negen nachten in de koude wind aan de wereldboom, hongerend en
dorstend, doch trouw aan eigen wezen, om eindelijk in hoogste nood de
Runen te ontdekken, d.w.z. de verborgen zin in het zijnde. Hij valt dan
van de boom af en brengt de mensen als geschenk de door zijn offer
verkregen levenswijsheid: de zinnebeelden van de Germaanse
wereldbeschouwing.
In het betreffende fragment van het beroemde
Edda-lied worden de Runentekens aldus als zinnebeelden van het leven
aangeduid; we leren Wodan kennen als een god, die zelf nog zoekende is
naar de diepste geheimen der schepping, maar bovendien staan wij hier
tegenover een ander machtig symbool van de Germaanse wereld: de Wereldes
Yggdrasil.
De oude liederen ontwerpen een ontzagwekkend beeld
van deze mythische boom; een beeld dat haast al te overdadig met allerlei
bijwerk van wonderlijke dieren is aangevuld, zoals ook de hele beeldende
en sierende kunst van de Vikingtijd onrustig en barok door ornamentele
buitensporigheden is.
Het woord Yggdrasil betekent Ros van Ygg, Paard
van de Schrikwekkende, met wie wel volgens bovenbedoelde Edda-strofen
Wodan is gemeend; in de beeldspraak van de Germaanse dichtkunst.
De
Yggdrasil is als het ware de spil van het heelal. De boom reikt met zijn
kruin in de wolken en zijn drie reusachtige wortels gaan naar de
verschillende werelden: naar die der mensen en goden, die der reuzen en
die der doden.
De Wereldes
Onder de wortels ontspringt een bron, waarbij de
Norne Urd woont, die de wetenschap bezit omtrent het lot der levenden.
Hier staat ook Wodans stoel, waar hij door middel van de runenstaven recht
op heeft.
In het bronwater leven twee zwanen, de heilige
zonnevogels.
Dit leven gedijt onder de wortel, die naar Midgard
loopt.
Ook onder de wortel, die naar het rijk der Reuzen
loopt, ontspringt een bron. Een teug van dit water brengt groter wijsheid.
Om een slok ervan machtig te worden offert Wodan zelfs een zijner ogen!
De derde wortel, die omlaag boort tot het
Nevelheim der gestorvenen, komt uit bij Hwergelmir, de razende ketel, waar
Nidhog, de draak, huist, die met nog zes andere ondieren aan de wortels
van de wereldboom knaagt.
Bronnen en ketel worden in de volkskunst doorgaans
“verkort” afgebeeld als een bloempot. Het motief van de Wereldes wordt
dientengevolge als “kruudpot” aangeduid.
De Edda noemt ook nog de naam Lärad voor de
wereldboom. Hieraan vreet de geit Heidrun, die voor de mededrank der goden
zorgt. Ook het hert Eikdoorn knaagt aan de onderste takken en van het
hertengewei druipt water in de bron Hwergelmir, de razende ketel, waaruit
alle stromen ter wereld tevoorschijn bruisen, zoals het Lied van Grimnir
verhaalt.
Tenslotte wordt nog de naam Mimameid genoemd voor
de wereldboom.
Zijn brede wortels omspannen de wereld, vuur noch
staal kunnen hem vellen, zodat hij steeds gave vruchten draagt. Een
goudglanzende haan staat op zijn kruin (zie onze “Palmpasen).
Een diepzinnig beeld
De lezer ziet, welk een fantastisch beeld hier is
ontstaan. Het is in deze vorm zeker van jongere datum.
Het
is dichterlijke verbeelding en moet niet met religie worden verwisseld.
Het zijn late en bonte mythologische verdichtselen. En steeds meer wezens
duiken er bij nader toezien tussen de takken op. Hoog in de top huist de
alwetende adelaar, die een havik tussen de ogen draagt. Tussen hem en de
draak Nidhog rent de vlugge eekhoorn Ratatosk op en neer, Knaagtand, die
tweedracht en vijandschap zaait tussen de beide dieren. Vier herten knagen
ook bij de Yggdrasil de onderste loten af. Een bonte schildering dus, die
wel geheel bij de geest van die tijd past. Maar als wij dit vernuftige
bijwerk weglaten, houden wij het grootse en diepzinnige symbool van het
Noorden over: de gelijkenis van de Levensboom. Daar steekt wel religie in!
Wel is het woord “Levensboom” een woord uit de
vaktaal der volkskundigen en wordt in de volkstaal niet aangetroffen, maar
het zinnebeeld zelf treedt in zovele niet mis te duiden vormen door alle
tijden heen op, zodat wij - mede in verband met de zeden en gebruiken der
Germaanse stammen - zeker van het zinnebeeld in die betekenis mogen
spreken.
Door de loop der eeuwen
Ja, we hebben hier zelfs met een der oudste
zinnebeelden ter wereld te maken. Want kunnen wij voor de meeste tekens
niet verder dan de Jongsteentijd teruggaan, de boomsymboliek treffen wij
reeds aan in de Middensteentijd, voornamelijk in de Indo-Germaanse
gebieden Sleeswijk-Holstein en Denemarken. Wij geven hiervan een voorbeeld
op een benen bijl.
Na de Steentijd leggen de rotstekeningen uit de
Bronstijd een sprekende getuigenis af van de betekenis van dit symbool.
Wij zien heilige bomen op zonneschepen, bomen in verband gebracht met
zonne- en jaarlooptekens enz.
In de vijfde eeuw treffen we op een gouden helm de
zinnebeeldenboom, zonnekruis en ruit (aarde) aan.
In de Romaanse bouwkunst handhaaft de
boomsymboliek zich eveneens in ornament en beeldwerk, om tenslotte in de
Gotiek, die geweldige opbloei van de Germaanse geest, de schoonste
ontplooiing te vinden. Dan wordt het hele kerkgebouw als het ware een woud
in steen, de levensbomen staan als stenen traceringen in de vensters en de
zonneraden vullen lichtopeningen en balustrades.
De volkskunst
Na
de Gotiek gaan de tijdloze zinnebeelden over in de volkskunst der boeren.
Geen stof of de levensboom is er op aangebracht. Huisraad, hoeven en
drachtstukken zijn ermee versierd. Men treft het symbool geborduurd,
geschilderd en uitgesneden aan, ja zelfs in metselwerk en in zandfiguren,
kunstig in het roet boven het houtvuur aangebracht.
Dit behoeft ons eigenlijk niet te verbazen. Is er
voor de natuurverbonden boer een sprekender gelijkenis voor het
mensenleven dan juist de boom? Ziet hij niet ieder jaar weer, hoe het
weerloze, tere plantje ontkiemt, hoe de jonge spruit opgroeit tot een
sterke boom, hoe deze boom tenslotte sterft en ondergaat?
Maar niet alleen is de boom een
beeld van het mensenleven, niet minder sprekend is de gelijkenis met het
leven der sibbe. Nog heden spreken wij dan ook van stamboom, van een
nieuwe loot aan de oude stam, van generaties, die als bladeren afvallen en
van de takken van een geslacht. Juist zoals we spreken van een kerel als
een boom en van iemand die uit het juiste hout gesneden is. Maar van een
ander zeggen wij: de appel valt niet ver van de boom
- en dat is minder mooi!
De boom in
de eredienst
Zo heeft van oudsher ons voorgeslacht in de boom
iets méér gezien dan een vracht brandhout. Bijzonder fraaie bomen werden
als vanzelf het middelpunt van de eredienst: Adam van Bremen beschrijft
nog een offerfeest onder een heilige boom met bron te Upssala in het jaar
1070.
In 1184 vinden wij het Joelblok
vermeld, de brandende boom van Midwinterzonnewende, waarvan de Edda zegt:
“de taxis is het groenste geboomte van de winter, het pleegt als het
brandt te zengen”.
De Geldersche Volksalmanak van 1835
vermeldt eveneens een brandende boom, n.l. de Meiboom, getooid met
brandende kaarsen.
Het hing ook van de streek af,
welke boomsoort bij voorkeur tot zinnebeeld werd verheven: hier verkoos
men de linde, daar de berk en elders weer de eik.
Onder de geweldige kruin speelden
de kinderen in veilige beschutting, maar ook kwamen daar de mannen bijeen,
op de dingplaats, om recht te spreken en gemeenschappelijke besluiten te
nemen.
Ook het altaar stond in de
voorchristelijke tijd veelal onder de bescherming van een heilige boom. Op
vele plaatsen is de dingplaats nog te herkennen aan een zware stenen
omheining of aan een stenen richtstoel.
Zinnebeeld
van jong leven
De boomsymboliek spreekt ook sterk bij de
voorjaarsfeesten. Zoals de altijd groene boom een zinnebeeld is van de
eeuwigheid van het leven, zo is de Meiboom een symbool van het jonge
ontluikende leven na de winterdood. De gebruiken wijzen erop, dat
oorspronkelijk iedere man een Meiboompje op zijn erf plantte bij het begin
van het voorjaar als vruchtbaarheidssymbool.
Later
werd dit één boom voor het hele dorp en tenslotte bleef slechts de
zinnebeeldige betekenis over in de Meiboom in de vorm van een met groen en
linten versierden mast. Al naar de streek was men gewoon de Meiboom op te
richten op 1 mei, op Pinkster of op 21 juni.
Boomsymboliek leeft ook in de
Palmpaas, die niets anders is dan de boom in staakvorm, versierd met rad-
en vogelvormige zonnesymbolen. Klein en bescheiden steekt er nog wat
boomsymboliek in de ruiker, die de bruidegom de bruid geeft: ook dit was
oorspronkelijk een levensboompje als zinnebeeld voor het verwachte jonge
leven, n.l. de “levensroede”, die wij ook in de gard van “Zwarte Piet”
verborgen weten.
Lichtboom
en wereldzuil
Verreweg de meeste betekenis heeft op het ogenblik
de boomsymboliek in de gedaante van de Kerstboom. In de tijd van de
winterse zonnewende straalt de immergroene Levensboom in de luister van
het kaarslicht: een niet te miskennen zinnebeeld van de overwinning van
het Licht. Dat het hier om het voortleven van een oorspronkelijke Noordse
eredienst gaat, blijkt wel het beste hieruit, dat het gebruik door het
Vaticaan voor Zuid-Europa wordt afgekeurd.
In dit verband zij ook nog een zeer
aan de boomverering verwant symbool genoemd, n.l. de “Irminsul” der
Saksers, die in 772 door Karel de Frank werd vernietigd en die in een
kroniek uit de 9de eeuw als “universalis columna” wordt betiteld. Het
betreft hier een oeroud Indo-Germaans zinnebeeld: de wereldzuil, de stut
des hemels of de spil van het heelal, welk zinnebeeld in de latere
Germaanse tijd tot het begrip van de Wereldboom is verdiept en uitgegroeid
en dan de gedaante van iep, eik, berk of linde aanneemt.
Irmin betekent “groot” in de
oorspronkelijke betekenis van “verheven” en de Irminsul was daarbij tevens
zinnebeeld van de opperste Arische god, de Hemelgod. In veel latere
perioden staat dan ook in runenreeksen naast de naam van de hemelgod Tyr
nog steeds de naam van de berk, de voorjaarsboom bij uitnemendheid, zoals
de eik veelal in verband met Thor (Donar) wordt genoemd.
Juist zoals de Irminsul door Karel
werd vernietigd en Donar's eik door Bonifacius werd omgehouwen, gaat in de
Germaanse mythe, bij de schildering van de Ragnarok, de godenschemering,
de Yggdrasil in vlammen op. Het Noodlot is onafwendbaar, de goede goden
gaan onder met de kwade en zelfs voor Wodan blijft het diepste mysterie
een geheim.
Maar ondenkbaar ver achter Licht en
Tijd leidt de grote ordenende macht de werelden en een nieuwe aarde
verrijst, waarin de god van het Licht, de gerechte Balder zal heersen,
verzoend met zijn vroegere belagers.
Zo verhaalt ons de schone Germaanse
mythe, een dichterlijk beeld, diepzinnig en manlijk.
Het beeld
van den boom
Volstaan wij met deze korte beschouwing over de
boom en zijn betekenis voor onze volksziel. Wij zagen hoe er een waarlijk
mystieke band was tussen zon en boom, boom en bron, boom en runen en boom
en paard, een verbondenheid die steeds weer tot nieuwe onderzoekingen
uitnodigt. Maar tevens komen wij tot de erkenning, dat de boom nog niets
aan zinnebeeldige kracht heeft ingeboet, dat Meiboom en Kerstboom ons nog
steeds iets te zeggen hebben. Spreekt de één meer van de triomf van de
arbeid, de ander meer van de overwinning van het Licht op de duisternis,
daarnaast biedt de boom in het algemeen nog steeds een onovertroffen
schone gelijkenis voor het leven van de mens, sibbe en stam. Bovenal is de
boom echter een groot en aangrijpend zinnebeeld van datgene wat van binnen
uit onweerstaanbaar naar boven, naar het Licht dringt …
Nico de Haas